แผลกดทับไม่ได้มีแค่ก้น จุดเสี่ยงที่ญาติควรตรวจในผู้ป่วยติดเตียง

เวลาพูดถึง “แผลกดทับ” หลายคนมักนึกถึงแผลบริเวณก้นกบเป็นอันดับแรก เพราะเป็นจุดที่พบได้บ่อยในผู้ป่วยติดเตียง โดยเฉพาะคนที่นอนหงายเป็นเวลานาน หรือมีปัสสาวะ อุจจาระเล็ด ทำให้ผิวบริเวณก้นชื้น เปื่อย และเกิดแผลได้ง่าย

แต่ความจริงคือ แผลกดทับไม่ได้มีแค่ก้น แผลกดทับสามารถเกิดได้ทุกตำแหน่งที่ผิวหนังถูกกดนาน ๆ โดยเฉพาะบริเวณที่มีกระดูกอยู่ใกล้ผิวหนัง เช่น ส้นเท้า ข้อเท้า สะโพก หลัง ข้อศอก ไหล่ ท้ายทอย และใบหู MedlinePlus อธิบายว่าแผลกดทับมักเกิดตรงตำแหน่งที่กระดูกอยู่ใกล้ผิว เช่น ข้อเท้า หลัง ข้อศอก ส้นเท้า และสะโพก

ดังนั้น ถ้าครอบครัวตรวจแค่ก้นกบ แต่ไม่เคยดูส้นเท้า ข้อศอก หู หรือท้ายทอย อาจพลาดรอยแดงระยะเริ่มต้นที่กำลังจะกลายเป็นแผลได้

ทำไมแผลกดทับถึงเกิดตรง “ปุ่มกระดูก”

แผลกดทับเกิดจากแรงกดต่อผิวหนังและเนื้อเยื่อเป็นเวลานาน ทำให้เลือดไปเลี้ยงบริเวณนั้นลดลง เมื่อเนื้อเยื่อขาดเลือดนานพอ ผิวหนังอาจเริ่มแดง เจ็บ เปลี่ยนสี ถลอก และลึกลงเป็นแผลได้

ตำแหน่งที่เสี่ยงมากคือบริเวณที่มีกระดูกนูน เพราะมีเนื้อหรือไขมันรองรับน้อย เช่น ก้นกบ สะโพก ส้นเท้า ข้อศอก หรือหลังศีรษะ MedlinePlus ระบุว่าแผลกดทับมักเกิดตรงบริเวณที่ผิวหนังคลุมกระดูกและมีเนื้อเยื่อรองรับน้อย เช่น ข้อศอก ส้นเท้า และด้านหลังศีรษะ พูดง่าย ๆ คือ จุดไหนที่ “กระดูกกดกับที่นอน เก้าอี้ รถเข็น หรือหมอน” นาน ๆ จุดนั้นมีโอกาสเกิดแผลกดทับได้

จุดเสี่ยงแผลกดทับที่ไม่ได้มีแค่ก้น

1. ส้นเท้า

ส้นเท้าเป็นจุดที่พลาดบ่อยมาก หลายบ้านพลิกตะแคงผู้ป่วยเพื่อป้องกันแผลก้นกบ แต่ลืมว่าส้นเท้าก็ถูกกดกับที่นอนตลอดเวลา โดยเฉพาะผู้ป่วยที่ขยับขาเองไม่ได้ ผู้ป่วยหลัง stroke ผู้ป่วยขาบวม หรือผู้ป่วยที่ใส่ถุงเท้าหรือรองเท้าป้องกันไว้นานจนไม่ได้เปิดดู รอยแรก ๆ อาจเป็นรอยแดง สีม่วงคล้ำ ผิวแข็ง ผิวเย็น หรือผู้ป่วยบ่นเจ็บส้นเท้า การป้องกันคือควรยกส้นเท้าให้ลอยจากที่นอน โดยใช้หมอนรองใต้ “น่อง” ไม่ใช่กดตรงส้นเท้าโดยตรง MedlinePlus แนะนำให้ยกส้นเท้าด้วยการวางหมอนใต้บริเวณน่องเพื่อช่วยลดแรงกดที่ส้นเท้า

2. สะโพกและปุ่มกระดูกด้านข้าง

ผู้ป่วยที่นอนตะแคงนาน ๆ มักเสี่ยงแผลบริเวณสะโพก โดยเฉพาะปุ่มกระดูกด้านข้างสะโพก หลายครอบครัวตั้งใจพลิกตะแคงเพื่อกันแผลก้นกบ แต่ถ้าตะแคงท่าเดิมนานเกินไป แรงกดจะย้ายจากก้นกบไปที่สะโพกแทน จุดนี้ควรตรวจทุกครั้งเวลาพลิกตัว โดยดูว่ามีรอยแดง รอยม่วง ผิวแข็ง หรือผู้ป่วยเจ็บเวลาถูกแตะหรือไม่

3. ก้นกบและก้น

ก้นกบยังเป็นจุดสำคัญที่สุดจุดหนึ่ง เพราะเป็นตำแหน่งที่รับแรงกดมากเวลานอนหงายหรือนั่งนาน ๆ ยิ่งถ้าผู้ป่วยมีปัสสาวะหรืออุจจาระเล็ด ผิวบริเวณก้นจะเปียกชื้นและเปื่อยง่าย ทำให้เสี่ยงทั้งผิวหนังอักเสบจากความชื้นและแผลกดทับร่วมกัน รอยแดงที่ก้นกบ ถ้ากดแล้วสีไม่จาง หรือยังแดงอยู่หลังเปลี่ยนท่าแล้ว ต้องระวังว่าอาจเป็นแผลกดทับระยะเริ่มต้น

4. ข้อศอก

ข้อศอกเป็นอีกจุดที่หลายบ้านลืมตรวจ โดยเฉพาะผู้ป่วยที่นอนหงายแล้วข้อศอกกดกับที่นอน หรือผู้ป่วยที่ใช้ศอกยันตัวเวลาพยายามขยับ แผลบริเวณข้อศอกอาจเริ่มจากผิวแดง แห้ง แตก หรือถลอกเล็ก ๆ แล้วลึกขึ้นได้ถ้ายังกดทับซ้ำ ๆ ควรใช้หมอนหรือผ้านุ่มช่วยรองแขน และตรวจข้อศอกทั้งสองข้างเป็นประจำ

5. ไหล่และสะบัก

ผู้ป่วยผอมมาก ผู้ป่วยกล้ามเนื้อลีบ หรือผู้ป่วยนอนหงายนาน ๆ อาจเกิดแผลบริเวณสะบักหรือหัวไหล่ได้ จุดนี้มักถูกมองข้าม เพราะอยู่ด้านหลัง และญาติจะเห็นเฉพาะตอนพลิกตัวหรือเช็ดตัวเท่านั้น ถ้าผู้ป่วยผอมมาก ควรตรวจบริเวณสะบักทุกวัน และจัดท่าลดแรงกดร่วมกับหมอนรองตามความเหมาะสม

6. ท้ายทอยและใบหู

ผู้ป่วยที่นอนหงายตลอดเวลา โดยเฉพาะผู้ป่วยที่ขยับศีรษะเองไม่ได้ อาจเกิดแผลที่ท้ายทอยได้ ส่วนใบหูอาจเกิดแผลจากแรงกดเวลานอนตะแคง หรือจากสายออกซิเจน หน้ากาก อุปกรณ์ช่วยหายใจ หรือสายรัดต่าง ๆ ที่กดซ้ำตรงหู NCBI Bookshelf ระบุว่าแผลกดทับมักเกิดบริเวณปุ่มกระดูก และในผู้ที่นอนท่าเดิมหรือใช้อุปกรณ์กดทับ ก็ควรตรวจบริเวณศีรษะและหูด้วย

7. ข้อเท้าและตาตุ่ม

เวลาผู้ป่วยนอนตะแคง ข้อเท้าหรือตาตุ่มทั้งสองข้างอาจกดทับกันเอง ถ้าไม่วางหมอนคั่นระหว่างขา แรงกดระหว่างตาตุ่มอาจทำให้เกิดรอยแดงหรือแผลได้ โดยเฉพาะผู้ป่วยผอมมากหรือผิวบาง ควรใช้หมอนนุ่มคั่นระหว่างเข่าและข้อเท้าเมื่อนอนตะแคง เพื่อไม่ให้ปุ่มกระดูกกดกันโดยตรง

8. หลังและกระดูกสันหลัง

ผู้ป่วยที่ผอมมาก กระดูกสันหลังนูน หรือมีหลังค่อม อาจเกิดแผลตามแนวกระดูกสันหลังหรือบริเวณหลังได้ จุดนี้มักเกิดจากการนอนหงายนาน ๆ ร่วมกับที่นอนแข็งเกินไป หรือมีรอยยับของผ้าปูที่นอนกดซ้ำ ควรตรวจแนวหลังตอนเช็ดตัว และดูแลให้ผ้าปูเตียงเรียบ ไม่เป็นก้อน ไม่ม้วน และไม่มีสิ่งของแข็งอยู่ใต้ตัวผู้ป่วย

จุดที่เกิดจาก “อุปกรณ์กดทับ” ก็ต้องระวัง

แผลกดทับไม่ได้เกิดจากที่นอนอย่างเดียว แต่อาจเกิดจากอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่กดผิวหนังซ้ำ ๆ เช่น

• สายออกซิเจนกดหลังหู
• หน้ากากออกซิเจนกดสันจมูก
• สายให้อาหารกดแก้ม
• สายสวนปัสสาวะหรือสายต่าง ๆ กดต้นขา
• เฝือกหรืออุปกรณ์พยุงกดผิว
• ผ้าอ้อมหรือขอบพลาสติกเสียดสี
• รองเท้าหรือถุงเท้าที่แน่นเกินไป

ดังนั้น ทุกครั้งที่มีอุปกรณ์สัมผัสตัวผู้ป่วย ควรเปิดดูผิวหนังใต้จุดกดเป็นระยะ ไม่ควรรอจนผู้ป่วยร้องเจ็บหรือเกิดแผลเปิดแล้ว

วิธีตรวจผิวผู้ป่วยติดเตียงแบบง่าย ๆ

ญาติควรตรวจผิววันละอย่างน้อย 1 ครั้ง และควรตรวจเพิ่มหลังอาบน้ำ เช็ดตัว เปลี่ยนผ้าอ้อม หรือพลิกตะแคง จุดที่ควรดูเป็นประจำคือ ก้นกบ สะโพก ส้นเท้า ตาตุ่ม เข่า ข้อศอก สะบัก หลัง ท้ายทอย ใบหู และจุดที่มีสายหรืออุปกรณ์กดทับ

สิ่งที่ต้องสังเกตคือ รอยแดง รอยม่วงคล้ำ รอยดำผิดปกติ ผิวแข็งหรือนิ่มกว่าปกติ ผิวอุ่นหรือเย็นกว่ารอบ ๆ ตุ่มน้ำ ผิวถลอก น้ำเหลือง กลิ่น หรือผู้ป่วยเจ็บเวลาสัมผัส NCBI Bookshelf อธิบายว่าแผลกดทับมักเกิดในตำแหน่งที่มีกระดูกอยู่ใต้ผิว เช่น ก้นกบ ส้นเท้า สะโพก สะบัก ข้อเท้า ข้อศอก ใบหู และด้านหลังศีรษะ และการตรวจบริเวณเสี่ยงอย่างสม่ำเสมอช่วยให้พบสัญญาณเริ่มต้นได้เร็วขึ้น

เห็นรอยแดงแล้วควรทำอย่างไร

ถ้าเห็นรอยแดง อย่าเพิ่งรอดูหลายวัน สิ่งแรกที่ควรทำคือ “ลดแรงกด” ทันที เช่น เปลี่ยนท่านอน ไม่ให้นอนทับจุดนั้น ใช้หมอนรอง จัดผ้าปูให้เรียบ ตรวจว่ามีอุปกรณ์กดทับหรือไม่ และดูแลผิวให้สะอาดแห้ง

ถ้ารอยแดงอยู่ตรงปุ่มกระดูก กดแล้วสีไม่จาง หรือยังแดงอยู่แม้เปลี่ยนท่าแล้ว ควรให้พยาบาลหรือแพทย์ช่วยประเมิน เพราะอาจเป็นแผลกดทับระยะเริ่มต้น

ป้องกันแผลกดทับต้องทำหลายอย่างพร้อมกัน

การป้องกันแผลกดทับไม่ใช่แค่ซื้อที่นอนลมแล้วจบ ต้องดูแลหลายเรื่องพร้อมกัน เช่น เปลี่ยนท่าอย่างสม่ำเสมอ ลดแรงกดที่ก้นกบ ส้นเท้า สะโพก และข้อศอก ใช้หมอนรองอย่างถูกตำแหน่ง ดูแลผิวไม่ให้เปียกชื้น เปลี่ยนผ้าอ้อมเมื่อเปียก ดูแลโภชนาการและโปรตีน ดื่มน้ำตามความเหมาะสม ตรวจผิวทุกวัน จัดผ้าปูเตียงให้เรียบ และให้ทีมดูแลประเมินเมื่อเริ่มมีรอยแดง

MedlinePlus แนะนำให้ผู้ที่นอนบนเตียงเปลี่ยนท่าประมาณทุก 2 ชั่วโมง และให้ใส่ใจตำแหน่งเสี่ยง เช่น ก้นกบ ไหล่ สะบัก และด้านหลังศีรษะ รวมถึงการยกส้นเท้าเพื่อลดแรงกด

เมื่อไหร่ควรรีบพบแพทย์หรือพยาบาล

ควรขอความช่วยเหลือทันทีหากพบอาการเหล่านี้

• รอยแดงไม่หายหลังลดแรงกด หรือกดแล้วสีไม่จาง
• ผิวเริ่มเปิดหรือถลอก มีตุ่มน้ำ
• มีรอยม่วงคล้ำหรือดำ
• มีน้ำเหลือง มีกลิ่น หรือมีหนอง
• ผิวรอบแผลบวม แดง ร้อน
• ผู้ป่วยเจ็บมากขึ้น มีไข้ หรือซึมลง
• หรือแผลลึกขึ้นเร็ว

แผลกดทับยิ่งลึกยิ่งรักษายาก และอาจใช้เวลานานมากกว่าจะหาย ดังนั้นการเจอตั้งแต่รอยแดงจึงสำคัญกว่าการรอให้เป็นแผลเปิดแล้วค่อยรักษา

อายุวัฒน์ ช่วยดูแลและป้องกันแผลกดทับได้อย่างไร

Aryuwat Nursing Home และ Aryuwat Hospice & Rehab Center ดูแลผู้ป่วยติดเตียง ผู้ป่วยสูงอายุ ผู้ป่วยหลัง stroke ผู้ป่วยสมองเสื่อม ผู้ป่วยให้อาหารทางสาย ผู้ป่วยเจาะคอ และผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงต่อแผลกดทับ

ทีมดูแลช่วยตรวจผิวหนังตามจุดเสี่ยง พลิกตะแคงตามแผน ลดแรงกด ดูแลความสะอาดผิว ดูแลปัสสาวะและอุจจาระเล็ด ป้องกันความชื้น ดูแลโภชนาการ ทำแผลตามความเหมาะสม และประสานแพทย์เมื่อพบสัญญาณผิดปกติ

สำหรับครอบครัวที่ดูแลผู้ป่วยที่บ้านแล้วเริ่มเห็นรอยแดงที่ก้น ส้นเท้า สะโพก ข้อศอก หรือจุดอื่น ๆ ไม่ควรรอให้แผลเปิดก่อน เพราะการป้องกันตั้งแต่ระยะแรกมักทำได้ง่ายกว่าการรักษาแผลลึกมาก

สรุป

แผลกดทับไม่ได้มีแค่ก้น แม้ก้นกบจะเป็นจุดที่พบได้บ่อย แต่แผลกดทับยังเกิดได้ที่ส้นเท้า สะโพก ตาตุ่ม ข้อศอก ไหล่ สะบัก หลัง ท้ายทอย ใบหู และตำแหน่งที่อุปกรณ์ทางการแพทย์กดทับผิวหนัง

หัวใจสำคัญคือ ญาติต้องตรวจผิวทั้งตัว ไม่ใช่ดูเฉพาะก้น ถ้าเริ่มเห็นรอยแดง รอยม่วง ผิวแข็ง ผิวถลอก หรือผู้ป่วยเจ็บตรงตำแหน่งที่ถูกกด ควรลดแรงกดทันที และให้ทีมสุขภาพช่วยประเมินเมื่อไม่แน่ใจ เพราะแผลกดทับที่ดีที่สุด คือแผลที่ถูกป้องกันตั้งแต่ยังไม่เกิด

อ่านภาพรวมการดูแลทั้งหมดได้ที่ คู่มือป้องกันแผลกดทับในผู้ป่วยติดเตียง ที่รวมหลักสำคัญ 7 เรื่องและ Checklist ดูแลประจำวัน